۸ خرداد در افغانستان به‌عنوان «روز ملی زبان پشتو» گرامی داشته می‌شود؛ روزی که در ظاهر به‌منزله پاسداشت یکی از دو زبان رسمی کشور و ارج‌گذاری به میراث فرهنگی و ادبی آن تعریف شده است، اما در عمق خود بازتاب‌دهنده واقعیت پیچیده‌تری از وضعیت زبان، هویت فرهنگی و سیاست‌گذاری زبانی در افغانستان است.

در کشوری که تنوع زبانی یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های هویتی آن به شمار می‌رود، این مناسبت بار دیگر پرسش‌هایی جدی را درباره میزان حمایت عملی از زبان‌های رسمی و محلی، جایگاه آن‌ها در نظام آموزشی و رسانه‌ای و آینده سیاست‌های فرهنگی کشور برجسته می‌سازد؛ پرسش‌هایی که پاسخ آن‌ها همچنین در میان شعارها، نمادها و واقعیت‌های نهادینه‌نشده معلق مانده است.

جایگاه تاریخی و رسمی زبان پشتو

زبان پشتو بر اساس قوانین رسمی افغانستان در کنار فارسی دری، یکی از دو زبان دولتی کشور محسوب می‌شود. این زبان سال‌ها پیش به ابتکار تعدادی از فعالان فرهنگی در کابل صاحب روز ملی شد و از سال ۲۰۱۲ تاکنون هر سال در محافل فرهنگی داخل و خارج از کشور گرامی داشته می‌شود. پشتو علاوه بر افغانستان، در بخش‌هایی از پاکستان نیز میلیون‌ها گویشور دارد و از نظر گستره جغرافیایی و جمعیتی، یکی از زبان‌های مهم منطقه به شمار می‌رود.

میراث ادبی و چهره‌های شاخص

زبان پشتو دارای پیشینه‌ای غنی در عرصه ادبیات و شعر است. چهره‌هایی چون خوشحال‌خان ختک، رحمان‌بابا و حمزه شینواری از برجسته‌ترین شاعران این زبان هستند که آثار آنان بخش مهمی از هویت فرهنگی و ادبی پشتو را شکل داده است. به باور پژوهشگران، تعامل تاریخی میان پشتو و فارسی دری نیز در شکل‌گیری بخش بزرگی از ادبیات کلاسیک منطقه نقش اساسی داشته و این دو زبان را در یک بستر فرهنگی مشترک قرار داده است.

نگرانی‌ها درباره وضعیت توسعه زبان

با وجود این پیشینه فرهنگی و ادبی، تعدادی از فعالان فرهنگی و نهادهای مدنی نسبت به وضعیت کنونی زبان پشتو ابراز نگرانی می‌کنند. آنان معتقدند در سال‌های اخیر، توجه کافی به آموزش، تولید محتوای ادبی و حمایت نهادی از این زبان صورت نگرفته و فرصت‌های توسعه آن در نظام آموزشی و رسانه‌ای محدود باقی مانده است. به گفته آنان، این وضعیت در درازمدت می‌تواند به کاهش پویایی زبانی و فاصله گرفتن نسل جدید از میراث ادبی پشتو منجر شود.

چالش تنوع زبانی در افغانستان

زبان‌شناسان هشدار می‌دهند که چالش موجود تنها محدود به زبان پشتو نیست، بلکه بسیاری از زبان‌های محلی افغانستان نیز با خطر فراموشی تدریجی مواجه‌اند. به باور آنان، نبود یک سیاست جامع و پایدار زبانی باعث شده است تنوع زبانی کشور که یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های فرهنگی آن محسوب می‌شود، در معرض آسیب قرار گیرد. کارشناسان تأکید می‌کنند که حفظ این تنوع نه‌تنها یک ضرورت فرهنگی، بلکه بخشی از حفظ هویت تاریخی و اجتماعی افغانستان است.

موضع طالبان و خلأ اجرایی

طالبان اعلام کرده‌اند که پشتو و فارسی دری را به‌عنوان زبان‌های رسمی کشور به رسمیت می‌شناسند، اما تاکنون هیچ پیام یا برنامه رسمی مشخصی به مناسبت روز ملی زبان پشتو منتشر نشده است. این خلأ در سطح نمادین و اجرایی، از نگاه برخی ناظران نشان‌دهنده فاصله میان اعلام مواضع رسمی و سیاست‌های عملی در حوزه فرهنگ و زبان است؛ فاصله‌ای که می‌تواند بر روند توسعه زبانی در کشور تأثیرگذار باشد.

این در حالیست که روز ملی زبان پشتو در ظاهر یک رویداد فرهنگی برای گرامی‌داشت یکی از ارکان هویتی افغانستان است، اما در واقع آینه‌ای از وضعیت کلی سیاست‌های زبانی و فرهنگی کشور به شمار می‌رود؛ جایی که زبان، هویت و آموزش همچنان در انتظار یک چارچوب منسجم، پایدار و فراگیر قرار دارند.

گرامیداشت زبان پشتو بدون پشتوانه سیاست‌گذاری عملی، بیشتر به یک نماد فرهنگی محدود می‌ماند. تداوم این وضعیت می‌تواند به تضعیف تدریجی جایگاه زبان‌ها در افغانستان منجر شود و ضرورت تدوین یک سیاست جامع زبانی را بیش از پیش برجسته می‌سازد.

منبع: شفقنا افغانستان

تاریخ:8/3/1405

لینک:

https://af.shafaqna.com/FA/656621